Dziękujemy, teraz zawsze będziesz na bieżąco!
Spacerując po Czarnkowie, łatwo dostrzec ślady kolejnych epok. Trudniej zauważyć, że przez stulecia miasto współtworzyły trzy społeczności: katolicy, ewangelicy i Żydzi. Każda z nich pozostawiła po sobie miejsca, budynki, historie i ludzi, którzy wpływali na rozwój miasta.
Przez wieki Czarnków był miejscem spotkania różnych tradycji, języków i wyznań. To właśnie ta różnorodność stanowi jedną z warstw jego historii.
Pierwsi protestanci pojawili się w Czarnkowie w XVI wieku. Był to czas religijnych przemian w Europie i konfliktów, które skłaniały wielu mieszkańców niemieckich krajów do poszukiwania spokojniejszego miejsca do życia. Kolejna fala osadników przybyła w czasie wojny trzydziestoletniej, trwającej w latach 1618–1648.
Właściciele miasta, ród Czarnkowskich, pozostawali wierni Kościołowi katolickiemu, jednak słynęli z tolerancji religijnej. W 1642 roku Franciszek Kazimierz Sędziwój Czarnkowski wydał dokument gwarantujący protestantom swobodę wyznania oraz pomoc przy budowie domów osobom chcącym osiedlić się w Czarnkowie.
Mimo tych przywilejów ewangelicy przez długi czas napotykali ograniczenia. Nie mogli wznieść własnej świątyni w obrębie miasta. Dopiero w 1686 roku uzyskali zgodę na budowę zboru, który powstał poza Czarnkowem, w Kuźnicy Czarnkowskiej.
Sytuacja zmieniła się po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, kiedy Czarnków znalazł się w granicach Prus. Ewangelicy stali się wówczas dominującą grupą wyznaniową, wspieraną przez administrację państwową. W 1816 roku stanowili 43,5 procent mieszkańców miasta. W początkach XX wieku niemal połowa mieszkańców Czarnkowa była wyznania ewangelickiego.
Pod koniec XIX wieku przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Staroszkolnej i Wieleńskiej wybudowano okazały kościół ewangelicki. W tym samym czasie przy ulicy Wronieckiej powstała szkoła ewangelicka.
Religia i narodowość były wówczas ze sobą ściśle powiązane. Większość ewangelików deklarowała pochodzenie niemieckie, podczas gdy zdecydowana większość katolików uważała się za Polaków.
Po Powstaniu Wielkopolskim i powrocie Czarnkowa do Polski wielu Niemców opuściło miasto. W 1926 roku mieszkało tutaj jeszcze 690 ewangelików. Na czele miejscowej parafii stał pastor Gotthold Starke, pełniący również funkcję superintendenta okolicznych zborów.
Po II wojnie światowej większość niemieckich mieszkańców wyjechała lub uciekła z Czarnkowa. Opuszczony kościół ewangelicki stopniowo popadał w ruinę. W 1973 roku podjęto decyzję o jego rozbiórce.
Dziś po dawnym kościele nie ma już śladu, ale historia czarnkowskich ewangelików pozostaje ważną częścią dziejów miasta.
Historia chrześcijaństwa w Czarnkowie sięga początków polskiego państwa, choć pierwsze pewne ślady życia religijnego pojawiają się dopiero w XII wieku. W 1108 roku książę Bolesław Krzywousty podporządkował sobie pomorski gród nad Notecią. Jednym z warunków zawartego porozumienia było przyjęcie chrztu przez grododzierżcę Gniewomira. Możliwe, że właśnie wtedy powstała pierwsza kaplica służąca mieszkańcom grodu.
Miasto rozwijało się u stóp warowni, a na przełomie XIII i XIV wieku przybrało formę charakterystyczną dla miast lokowanych na prawie niemieckim. W centrum rynku znajdował się kościół, wokół którego koncentrowało się życie mieszkańców.
Najważniejszą świątynią Czarnkowa pozostaje kościół pw. św. Marii Magdaleny. Wzniesiono go w drugiej połowie XVI wieku z fundacji rodu Czarnkowskich, właścicieli miasta. Konsekracja odbyła się w 1586 roku. Dla fundatorów świątynia była nie tylko miejscem modlitwy, ale również symbolem znaczenia rodu i miejscem rodzinnych pochówków.
Do dziś we wnętrzu kościoła zachowały się najcenniejsze zabytki związane z historią miasta. Należą do nich między innymi sarkofag Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, spiżowa płyta fundacyjna Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego, renesansowy nagrobek Macieja i Katarzyny Czarnkowskich oraz obrazy przypisywane warsztatowi Hermana Hana, jednego z najwybitniejszych malarzy epoki baroku.
Przez kolejne stulecia świątynia była rozbudowywana i wzbogacana o nowe elementy wyposażenia. Powstały kaplice rodowe, zmieniał się wystrój wnętrza, a kościół stopniowo zyskiwał obecny wygląd. Dziś należy do najcenniejszych zabytków północnej Wielkopolski.
Kościół św. Marii Magdaleny nie był jedyną katolicką świątynią w mieście. W Czarnkowie funkcjonował również kościół i szpital pw. św. Ducha, znajdujący się w rejonie dzisiejszego placu Jana Karskiego, oraz kościół pw. św. Andrzeja, położony w okolicach obecnej ulicy Pocztowej. O życiu religijnym mieszkańców świadczą także liczne fundacje, wota i pamiątki zachowane w źródłach historycznych.
W okresie zaborów czarnkowska parafia pełniła szczególną rolę. W czasach nasilonej germanizacji kościół stał się jednym z miejsc podtrzymywania polskiej tożsamości, języka i tradycji. Ważną postacią tego okresu był ksiądz kanonik Mikołaj Swinarski, wieloletni proboszcz parafii. Wspierał działania Powstańców Wielkopolskich, a podczas II wojny światowej został aresztowany przez Niemców. Zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym w 1941 roku.
Wokół parafii rozwijało się także życie społeczne. Działały liczne organizacje i stowarzyszenia, między innymi Katolickie Stowarzyszenie Czeladzi, Towarzystwo Śpiewacze czy Stowarzyszenie Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. To właśnie przy kościele organizowano wiele inicjatyw społecznych, edukacyjnych i kulturalnych.
Z parafią związane są również początki czarnkowskiego harcerstwa. Za jego rozwój odpowiadał ksiądz Witold Paulus, który wspierał młodzieżowy ruch skautowy w mieście.
Przez stulecia katolicy stanowili ważną część społeczności Czarnkowa. Ich historia splata się z dziejami miasta, podobnie jak historie ewangelików i Żydów. Razem tworzyły one wielokulturowy obraz Czarnkowa – miasta rozwijającego się na styku różnych tradycji, języków i doświadczeń.
Historia społeczności żydowskiej w Czarnkowie liczy kilkaset lat. Nie wiadomo dokładnie, kiedy pierwsi Żydzi osiedlili się w mieście. Najstarsze wzmianki o ich obecności znajdują się w księgach miejskich, a pierwszym zachowanym dokumentem potwierdzającym ich działalność jest akt nadania praw miejskich wystawiony przez Andrzeja Gembickiego w 1677 roku.
Już w połowie XVII wieku stanowili znaczącą część mieszkańców miasta, choć nie posiadali jeszcze własnej bożnicy.
Około 1759 roku na dawnym przedmieściu poznańskim, na terenie dzisiejszego placu Jana Karskiego, wybudowano drewnianą synagogę. Wokół niej koncentrowało się życie religijne i społeczne miejscowej gminy. W tej części miasta mieszkała większość żydowskich rodzin.
Na tzw. Górze Żydowskiej funkcjonował cmentarz, użytkowany do 1819 roku. Przy synagodze działała również szkoła.
Pierwszym znanym z imienia rabinem Czarnkowa był dr Szlomo Popper (1815–1893). Był cenionym badaczem historii Żydów i tłumaczem tekstów hebrajskich na język niemiecki. Jego publikacje wywarły wpływ na rodzący się ruch syjonistyczny.
W połowie XIX wieku społeczność żydowska przeżywała okres największego rozwoju. W 1849 roku w Czarnkowie mieszkało 1111 Żydów. Dla rosnącej gminy otwarto nowy cmentarz przy ulicy Poznańskiej. Powstał tam również dom bractwa Chewra Kadisza, zajmującego się opieką nad chorymi i przygotowaniem zmarłych do pochówku.
W 1879 roku oddano do użytku nową, murowaną synagogę. Okazały budynek stanął na dzisiejszym placu Jana Karskiego i przez kolejne dziesięciolecia był jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów tej części miasta.
Po śmierci Szlomo Poppera funkcję rabina pełnił przez krótki czas Szmul Freund. Ostatnim rabinem Czarnkowa został Heinrich Weil, urodzony w 1866 roku w Rogoźnie.
Był wybitnie wykształconym duchownym i doktorem historii prawa żydowskiego. Cieszył się dużym szacunkiem zarówno wśród członków gminy, jak i mieszkańców miasta. Znany był z przywiązania do tradycji i ostrożnego podejścia do zmian zachodzących w społecznościach żydowskich na początku XX wieku.
W 1920 roku wyjechał do Düsseldorfu. Podczas II wojny światowej został deportowany do Auschwitz, gdzie zginął 11 października 1943 roku.
Po jego wyjeździe czarnkowska gmina znalazła się pod opieką gminy żydowskiej w Obornikach.
W chwili powrotu Czarnkowa do Polski mieszkało tu około 440 Żydów. W kolejnych latach ich liczba stopniowo malała. Wielu mieszkańców wyjeżdżało do większych miast lub emigrowało za granicę.
Wybuch II wojny światowej zakończył kilkusetletnią historię żydowskiej społeczności w Czarnkowie. W październiku 1939 roku miejscowych Żydów wywieziono do getta łódzkiego. Żaden z nich nie powrócił już do miasta.
Niemieckie władze okupacyjne dążyły również do usunięcia materialnych śladów obecności Żydów. Synagoga została rozebrana na przełomie 1939 i 1940 roku. Z cmentarzy wywieziono wiele cennych macew.
Choć wiele dawnych budynków nie przetrwało do naszych czasów, historia ewangelików i Żydów nadal jest obecna w przestrzeni miasta. Można ją odnaleźć w dawnych układach ulic, zachowanych budynkach, archiwalnych fotografiach i wspomnieniach mieszkańców.
Poznawanie tych historii pozwala spojrzeć na Czarnków szerzej – jako miasto, które przez stulecia rozwijało się dzięki ludziom o różnych tradycjach, językach i wyznaniach. To właśnie z tych doświadczeń powstał Czarnków, który znamy dzisiaj.