Późnogotycki kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny

Najstarszy i najcenniejszy zabytek Czarnkowa

Kościół pw. św. Marii Magdaleny od ponad czterech stuleci góruje nad placem Wolności i pozostaje jednym z najważniejszych punktów w panoramie miasta. Późnogotycka świątynia jest nie tylko miejscem kultu, lecz także świadectwem historii Czarnkowa, jego dawnych właścicieli oraz mieszkańców.

Obecny kościół powstał w latach 1580–1586 z inicjatywy rodziny Czarnkowskich herbu Nałęcz. Zbudowano go w miejscu wcześniejszej, najprawdopodobniej drewnianej świątyni. Datę rozpoczęcia prac – 1580 rok – umieszczono na absydzie. Konsekracji kościoła dokonał w 1586 roku biskup poznański Jan Węgorzewski.

W 1632 roku, na prośbę Katarzyny z Leszczyńskich Czarnkowskiej i jej syna Franciszka Kazimierza Czarnkowskiego, biskup poznański Adam Nowodworski nadał świątyni tytuł kolegiaty. W kolejnych stuleciach kościół był rozbudowywany, niszczony przez pożary i poddawany pracom renowacyjnym. Każda z tych zmian pozostawiła w jego architekturze kolejną warstwę historii.

Świątynia rodów Czarnkowskich i Swinarskich

Zgodnie z zamysłem fundatorów kościół pełnił również funkcję mauzoleum dwóch możnych rodzin: Czarnkowskich herbu Nałęcz oraz Swinarskich herbu Poraj. W jego podziemiach pochowano przedstawicieli obu rodów, między innymi Adama Sędziwoja i Katarzynę Czarnkowskich, Mikołaja i Annę Swinarskich oraz ich dzieci.

Rodowe kaplice znajdują się po północnej i południowej stronie świątyni. W XVII wieku dobudowano kaplicę Biczowania Pana Jezusa, nazywaną także kaplicą grobową Czarnkowskich. Jej fundatorką była Zofia z Herburtów Czarnkowska, a poświęcenie nastąpiło w 1634 roku.

Około 1757 roku od północnej strony kościoła powstała kaplica pw. św. Antoniego Padewskiego. Została ufundowana przez Mikołaja i Annę Swinarskich, którzy wraz z dziećmi spoczęli w krypcie znajdującej się pod kaplicą.

W XIX wieku, podczas renowacji podziemi, część szczątków rodziny Czarnkowskich przeniesiono na cmentarz przykościelny. W kryptach pozostawiono przedstawicieli rodów oraz duchownych związanych z parafią.

Siedem krypt pod posadzką kościoła

Pod kościołem znajduje się łącznie siedem krypt. Na co dzień nie są one dostępne, a wejście do części z nich jest znacznie utrudnione. Taki sposób pochówku był dawniej zarezerwowany dla zamożnych rodzin, przedstawicieli rodów szlacheckich oraz duchownych. Pozostałych mieszkańców grzebano na cmentarzach parafialnych, w kwaterach ziemnych znajdujących się przy kościele lub poza jego murami.

Jedna z krypt znajduje się pod posadzką w centralnej części prezbiterium. Jej wejście przykrywa kamienna płyta epitafijna, na której inskrypcje są obecnie niemal całkowicie zatarte. Wewnątrz, na ceglanej posadzce, zachowało się pięć trumien. Ich wielkość, trapezowy kształt i sposób wykonania wskazują, że pochówki pochodzą z XVIII i XIX wieku.

Według źródeł pisanych krypta o powierzchni około ośmiu metrów kwadratowych była miejscem spoczynku proboszczów i kanoników związanych z czarnkowską świątynią. Pochowano w niej między innymi:

ks. Józefa Brodnickiego, posługującego w latach 1712–1736;
ks. Jana Poradowskiego, posługującego w latach 1789–1799;
ks. Kazimierza Tecława, posługującego w latach 1789–1799;
ks. Jakóba Szwankego, posługującego w latach 1791–1816.
O pochówkach duchownych świadczą zachowane fragmenty ornatów i stuł oraz pozostałości drewnianych kielichów składanych w trumnach. Na deskach widoczne są ślady malowania, dekoracyjne krzyże oraz nity, które wskazują, że boki trumien były obijane tkaninami. Ich dna wyścielano trocinami.

Po lewej stronie głównego ołtarza znajduje się wejście do kolejnego pomieszczenia. Prowadzą do niego metalowe drzwi z trzema zamkami, opatrzone datą 1850, dziś ukryte za drewnianą boazerią. Z czasem kryptę przekształcono w kościelny skarbiec. Przechowywano tam dawniej srebrne i złote sprzęty liturgiczne, ornaty oraz inne cenne przedmioty wykorzystywane podczas nabożeństw. Obecnie nie zachowały się tam przedmioty świadczące o pierwotnej funkcji tego miejsca.

Oględziny krypt potwierdziły, że podziemia kościoła nadal wymagają szczegółowych badań historycznych i archeologicznych. Mogą one w przyszłości przynieść kolejne informacje o osobach pochowanych w świątyni oraz o dziejach czarnkowskiej parafii.

Architektura kościoła

Kościół pw. św. Marii Magdaleny jest późnogotycką, ceglaną świątynią, rozbudowywaną w XVII i XVIII wieku. Większość elewacji jest otynkowana, z wyjątkiem wieży. Budynek ma układ trójnawowy i pseudohalowy. Od frontu wznosi się wieża, a całość przykrywa dwuspadowy dach pokryty dachówką.

Dwuprzęsłowe prezbiterium ma taką samą szerokość jak nawa główna i jest zamknięte wielobocznie. Przy jego zachodnim przęśle znajdują się dwie kaplice. Od południa mieści się kwadratowa kaplica Aniołów Stróżów, natomiast od północy prostokątna kaplica Biczowania Pana Jezusa, pełniąca funkcję kaplicy grobowej Czarnkowskich.

Wnętrze wyróżniają sklepienia kolebkowo-krzyżowe i gwiaździste z kolistymi zwornikami. W wejściach do kaplic zachowały się renesansowe kraty z pierwszej połowy XVII wieku, zwieńczone kartuszami z herbem Nałęcz. Krata w kaplicy św. Antoniego pochodzi z drugiej połowy XVIII wieku.

Barokowe i rokokowe wnętrze

Najważniejszym elementem prezbiterium jest barokowy ołtarz główny. W jego centralnej części znajduje się obraz patronki kościoła – św. Marii Magdaleny. Przedstawiono ją w pokutniczej szacie, z rozpuszczonymi włosami, pochyloną nad księgą. Leżąca obok czaszka symbolizuje przemijanie i marność ludzkiego życia.

Po obu stronach obrazu ustawiono figury świętych. Po prawej znajdują się św. Piotr z mieczem oraz św. Kazimierz Królewicz. Po lewej umieszczono św. Pawła z otwartą księgą i gęsim piórem oraz św. Franciszka z Asyżu, trzymającego w dłoni czaszkę.

Wyposażenie kościoła pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku. Obejmuje pięć późnobarokowych ołtarzy architektonicznych, rokokowe stalle, ambonę i chrzcielnicę. Na XVIII-wiecznej belce tęczowej znajduje się rokokowa grupa pasyjna.

W ołtarzach bocznych można zobaczyć cenne przykłady dawnego malarstwa. Obraz Anioła Stróża z około 1630 roku przypisywany jest Hermanowi Hanowi. Temu samemu artyście przypisuje się obraz Świętej Rodziny, również datowany na około 1630 rok. W innym ołtarzu bocznym znajduje się obraz Madonny z Dzieciątkiem, wykonany około 1616 roku w wielkopolskim warsztacie.

Kaplica Czarnkowskich i najcenniejsze zabytki

W kaplicy Aniołów Stróżów zachowały się zabytki szczególnie ważne dla historii miasta i rodu Czarnkowskich.

Jednym z nich jest renesansowy, piętrowy nagrobek Macieja Czarnkowskiego, kasztelana bydgoskiego zmarłego w 1542 roku, oraz jego żony Katarzyny z Opalińskich, zmarłej w 1551 roku. Nagrobek wykonano z marmuru i alabastru w dwóch etapach, w latach 1570–1580. Jego autorami byli Hermann von Hutte oraz Jan Zaręba. W zwieńczeniu umieszczono kartusz z rodowym herbem Nałęcz.

W kaplicy znajduje się również mosiężna płyta ufundowana przez Stanisława Czarnkowskiego. Powstała w 1602 roku w warsztacie W. Kaminka i upamiętnia trzech przodków fundatora.

Najcenniejszym zabytkiem kaplicy jest cynowy sarkofag Adama Sędziwoja Czarnkowskiego – wojewody łęczyckiego, starosty generalnego Wielkopolski oraz uczestnika wypraw króla Stefana Batorego na Moskwę. Adam Sędziwój zmarł w 1627 roku. Sarkofag wykonano około 1628 roku w poznańskim warsztacie mistrza konwisarskiego Jakuba Kanadeja.

Na jego powierzchni umieszczono siedem owalnych płaskorzeźb przedstawiających sceny z życia zmarłego. W szczytowej części znajduje się portret trumienny Adama Sędziwoja Czarnkowskiego. Sarkofag należy do najcenniejszych dzieł sztuki sepulkralnej zachowanych w Polsce.

Żelazne drzwi z herbami dawnych rodów

W drodze z prezbiterium do dawnego skarbca uwagę zwracają żelazne drzwi okute w skośną kratę. Zachował się w nich stary zamek oraz plakietka z herbami rodzin związanych z historią świątyni: Nałęcz Czarnkowskich, Łodzia Opalińskich, Łodzia Górków i Poraj Kurozwęckich.

Na plakietce znajdują się także litery odnoszące się do Wojciecha Czarnkowskiego, kasztelana rogozińskiego, i jego żony Barbary z Górków oraz data 1578. W innych materiałach drzwi zakrystii datowane są na 1582 rok. Oba zabytkowe elementy należą do najstarszego wyposażenia świątyni.

Pożar i odbudowa kościoła

W 1709 roku świątynia została poważnie uszkodzona przez pożar. Jej odbudowę przeprowadzono w latach 1724–1726 dzięki staraniom Krzysztofa Antoniego Szembeka, biskupa włocławskiego. Prace te wpłynęły na obecny wygląd wnętrza, w którym późnogotycka architektura łączy się z barokowym i rokokowym wyposażeniem.

Historia kościoła pokazuje, że obiekt wielokrotnie zmieniał się wraz z miastem, zachowując jednak swoją najważniejszą funkcję i znaczenie.

Pamięć o powstańcu i duchownym

W kruchcie kościoła znajduje się tablica poświęcona ks. kanonikowi Mikołajowi Swinarskiemu herbu Poraj. Duchowny uczestniczył w wydarzeniach związanych z Powstaniem Wielkopolskim w 1919 roku. Zginął śmiercią męczeńską w lutym 1940 roku w niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen-Oranienburg.

Tablica przypomina, że historia świątyni nie kończy się na czasach jej fundatorów. Kościół pozostawał świadkiem kolejnych wydarzeń, które kształtowały losy miasta i jego mieszkańców.

Cmentarz przykościelny

Cmentarz związany z obecną świątynią powstał prawdopodobnie po jej konsekracji w XVI wieku. Nie zachowały się na nim widoczne nagrobki, jednak teren wokół kościoła nadal pozostaje dawnym miejscem pochówku mieszkańców Czarnkowa.

Nie wiadomo, gdzie dokładnie znajdował się pierwszy cmentarz towarzyszący wcześniejszemu drewnianemu kościołowi. Mógł być położony w pobliżu obecnej świątyni lub w innym miejscu związanym z najstarszym osadnictwem.

Zabytek wpisany w historię miasta

Kościół pw. św. Marii Magdaleny został wpisany do rejestru zabytków w 1931 roku. Jest najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Czarnkowa, a zarazem miejscem, w którym spotykają się historia miasta, sztuka, wiara i pamięć o jego dawnych mieszkańcach.

Warto wejść do wnętrza i przyjrzeć się detalom: późnogotyckim sklepieniom, barokowym ołtarzom, renesansowym kratom, dawnym nagrobkom i herbowym znakom. Każdy z nich odsłania inną część opowieści o rodach, duchownych i mieszkańcach, którzy przez stulecia współtworzyli Czarnków.